مسعود پزشکیان از شعار تا عمل | وقتی «هرکسی می‌تواند کمک کند» به دایره بسته دولت می‌رسد

مسعود پزشکیان در روزهای رقابت انتخاباتی و حتی پس از ورود به پاستور، بارها بر یک گزاره کلیدی تأکید کرد: «هر کسی می‌تواند کمک کند، بسم‌الله». جمله‌ای که برای بخشی از جامعه، بوی تغییر می‌داد؛ تغییری در شیوه حکمرانی، عبور از انحصارهای سیاسی و باز شدن درهای دولت به روی نخبگان، متخصصان، منتقدان و نیروهای خارج از حلقه‌های سنتی قدرت.

اما اکنون که ماه‌ها از استقرار دولت چهاردهم گذشته، این سؤال به شکلی جدی‌تر از گذشته مطرح می‌شود: آیا میان شعارهای مسعود پزشکیان و عملکرد واقعی دولت او شکاف ایجاد شده است؟ آیا وعده «وفاق ملی» و استفاده از همه ظرفیت‌های کشور، در میدان عمل به ساختاری محدود و حلقه‌ای بسته از تصمیم‌گیران تقلیل یافته است؟

پرسشی که نه فقط منتقدان دولت، بلکه حتی بخشی از حامیان اولیه رئیس‌جمهور نیز آن را مطرح می‌کنند.

پزشکیان؛ رئیس‌جمهوری که با شعار تفاهم آمد

یکی از تفاوت‌های مهم کارزار انتخاباتی مسعود پزشکیان با بسیاری از نامزدهای پیشین، پرهیز او از ادبیات تقابلی بود. او کمتر وارد دوگانه‌سازی‌های تند سیاسی شد و بیشتر بر مفاهیمی مانند وفاق، همدلی، کار کارشناسی، شنیدن صدای منتقدان و استفاده از ظرفیت همه جریان‌ها تأکید کرد.

در فضایی که جامعه ایران طی سال‌های اخیر با شکاف‌های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی متعددی مواجه بوده، این شعارها برای بخشی از مردم ایران امیدآفرین بود. بسیاری تصور می‌کردند دولت جدید قرار است مرز میان «خودی» و «غیرخودی» را تا حدی کمرنگ کند و از ظرفیت‌های مدیریتی کشور بدون نگاه‌های صرفاً جناحی استفاده کند.

جمله معروف پزشکیان ــ «هر کسی می‌تواند کمک کند، بسم‌الله» ــ در افکار عمومی به نمادی از همین رویکرد تعبیر شد؛ شعاری که در ظاهر، نوید یک دولت باز و مشارکت‌پذیر را می‌داد.

اما تجربه سیاست در ایران یک واقعیت تلخ را بارها ثابت کرده است: فاصله میان شعار و عمل، جایی است که دولت‌ها آزموده می‌شوند.

وعده‌ای که انتظارات را بالا برد

شاید بتوان گفت پزشکیان ناخواسته سطح انتظارها را از دولت خود بالا برد. وقتی یک رئیس‌جمهور مکرراً تأکید می‌کند که همه نیروها، همه متخصصان و حتی منتقدان می‌توانند برای حل مشکلات کشور وارد میدان شوند، طبیعی است که افکار عمومی نیز انتظار مشاهده نشانه‌های عینی این رویکرد را داشته باشد.

اما انتقاد اصلی از کجا آغاز شد؟

از همان هفته‌های ابتدایی تشکیل دولت، بحث درباره ترکیب کابینه، انتصاب‌ها، حلقه مشاوران و مدیران کلیدی آغاز شد. بسیاری انتظار داشتند شاهد چهره‌های متنوع‌تر، حضور نیروهای تازه‌نفس، استفاده از متخصصان کمتر دیده‌شده و حتی برخی مدیران منتقد باشیم.

اما در نگاه منتقدان، آنچه در عمل رخ داد، بیش از آنکه تصویر یک دولت باز باشد، یادآور ساختارهای آشنای پیشین بود؛ ساختاری که در آن، تصمیم‌سازی عمدتاً در اختیار گروهی محدود قرار می‌گیرد.

آیا دولت پزشکیان گرفتار «دایره بسته قدرت» شده است؟

یکی از جدی‌ترین نقدهایی که این روزها نسبت به دولت چهاردهم مطرح می‌شود، شکل‌گیری نوعی دایره بسته مدیریتی است.

منتقدان می‌گویند برخلاف شعارهای انتخاباتی، دسترسی به فرآیند تصمیم‌سازی در دولت برای بسیاری از نخبگان، کارشناسان مستقل و حتی نیروهای همسو نیز چندان ساده نیست. در برخی حوزه‌ها، انتصابات به شکلی صورت گرفته که این تصور را تقویت کرده: اعتماد سیاسی همچنان بر شایسته‌سالاری اولویت دارد.

این مسئله البته منحصر به دولت پزشکیان نیست. تقریباً همه دولت‌ها در ایران با چنین انتقادهایی مواجه بوده‌اند. اما تفاوت مهم اینجاست که پزشکیان خود را با شعار گشودن درهای دولت معرفی کرده بود.

وقتی وعده‌ای در سطح بالا داده می‌شود، طبیعی است که معیار قضاوت نیز سخت‌گیرانه‌تر باشد.

در واقع، هرچه شعار فراگیرتر باشد، هزینه سیاسی عمل نکردن به آن نیز بیشتر خواهد بود.

از «وفاق ملی» تا «وفاق محدود»؟

کلیدواژه «وفاق ملی» یکی از مهم‌ترین مفاهیمی بود که دولت پزشکیان روی آن سرمایه‌گذاری سیاسی کرد. در تئوری، وفاق ملی به معنای استفاده از همه ظرفیت‌های کشور برای عبور از بحران‌هاست؛ یعنی کنار گذاشتن برخی رقابت‌های جناحی به نفع منافع عمومی.

اما منتقدان می‌پرسند: آیا وفاق ملی در عمل به وفاق محدود درون یک حلقه خاص تبدیل نشده است؟

این پرسش از آنجا اهمیت پیدا می‌کند که بخشی از نیروهای متخصص و حتی حامیان دولت معتقدند مسیر مشارکت واقعی برای آنان چندان باز نشده است.

در فضای رسانه‌ای نیز بارها این انتقاد مطرح شده که برخی مدیران میانی و حلقه‌های تصمیم‌گیر، چندان پذیرای ایده‌های بیرونی نیستند و نوعی محافظه‌کاری سازمانی در حال شکل‌گیری است؛ محافظه‌کاری‌ای که می‌تواند به مرور، سرمایه اجتماعی دولت را فرسایش دهد.

دولت‌ها چرا در دام حلقه‌های بسته می‌افتند؟

برای تحلیل منصفانه، باید یک سؤال مهم را هم مطرح کرد: آیا اساساً یک رئیس‌جمهور می‌تواند بدون حلقه اعتماد حکومت کند؟

پاسخ کوتاه، احتمالاً منفی است.

هر دولت نیاز به تیمی هماهنگ، همفکر و قابل اعتماد دارد. در سیاست، رئیس‌جمهور نمی‌تواند مدیریت کشور را به افرادی بسپارد که نسبت به آنان اطمینان ندارد.

اما مسئله دقیقاً از جایی آغاز می‌شود که حلقه اعتماد به حلقه انحصار تبدیل شود.

یعنی دولت به جای بهره‌گیری از شبکه گسترده نخبگان، به جمعی محدود از افراد ثابت، تکراری و نزدیک وابسته شود؛ افرادی که ممکن است به مرور، دچار نوعی خودبسندگی مدیریتی شوند.

این همان نقطه‌ای است که فاصله میان شعار «هر کسی می‌تواند کمک کند» و واقعیت سیاسی آشکار می‌شود.

خطر فرسایش سرمایه اجتماعی برای دولت پزشکیان

یکی از مهم‌ترین سرمایه‌های سیاسی مسعود پزشکیان، تصویر «سیاستمدار صادق و مردمی» بود. او برخلاف بسیاری از چهره‌های سیاسی، کمتر درگیر ادبیات پیچیده و شعارهای پرطمطراق بود و سادگی گفتار او برای بخشی از جامعه جذابیت داشت.

اما در سیاست، اعتماد عمومی دارایی‌ای شکننده است.

اگر شهروندان احساس کنند میان حرف‌ها و تصمیم‌های عملی فاصله زیادی وجود دارد، سرمایه اجتماعی به‌تدریج کاهش پیدا می‌کند.

دولت پزشکیان اکنون در نقطه‌ای قرار گرفته که باید مراقب همین مسئله باشد. زیرا منتقدان سیاسی معمولاً از ناکامی اقتصادی یا اجرایی عبور می‌کنند، اما تناقض میان شعار و عمل را به‌سادگی فراموش نمی‌کنند.

رئیس‌جمهوری که شعار مشارکت همگانی داده، اگر متهم به محدودسازی مشارکت شود، آسیب سیاسی بیشتری خواهد دید نسبت به دولتی که اساساً چنین وعده‌ای نداده بود.

منتقدان چه می‌گویند؟

منتقدان دولت معتقدند اگر واقعاً قرار بود هر فرد متخصصی امکان کمک داشته باشد، باید سازوکارهای مشخصی برای جذب ایده‌ها، مشارکت نخبگان و استفاده از نیروهای مستقل ایجاد می‌شد.

به باور آنان، هنوز مسیر شفافی برای حضور کارشناسان بیرون از حلقه دولت دیده نمی‌شود و بسیاری از تصمیمات در ساختارهای بسته اتخاذ می‌شوند.

برخی نیز معتقدند دولت در حوزه رسانه‌ای نتوانسته به اندازه کافی فضای گفت‌وگو با منتقدان را باز نگه دارد و گاه در برابر انتقادها رویکرد تدافعی از خود نشان می‌دهد.

این در حالی است که پزشکیان بارها گفته بود کشور با شنیدن صدای متفاوت اداره می‌شود، نه حذف صداها.

آیا هنوز فرصت تغییر وجود دارد؟

پاسخ احتمالاً مثبت است.

دولت چهاردهم هنوز در ابتدای مسیر تاریخی هشت ساله خود قرار دارد و فرصت بازنگری همچنان وجود دارد. اگر مسعود پزشکیان بخواهد میان تصویر انتخاباتی خود و واقعیت اجرایی دولت فاصله ایجاد نشود، باید چند اقدام کلیدی را در دستور کار قرار دهد:

۱. شفاف‌سازی در انتصابات

افکار عمومی باید بداند مدیران با چه معیارهایی انتخاب می‌شوند؛ تخصص، کارآمدی یا صرفاً نزدیکی سیاسی؟

۲. ایجاد سازوکار واقعی برای مشارکت نخبگان

اگر شعار «هر کسی می‌تواند کمک کند» جدی است، باید بستر اجرایی آن نیز فراهم شود؛ از اتاق‌های فکر مستقل تا سامانه‌های واقعی استفاده از ظرفیت کارشناسان.

۳. افزایش تحمل نقد

دولت وفاق بدون تحمل نقد معنایی ندارد. منتقدان نباید صرفاً مخالف تلقی شوند؛ گاهی نقدها می‌توانند بخشی از راه‌حل باشند.

۴. شکستن انحصار تصمیم‌سازی

هرچه دایره مشورت گسترده‌تر شود، احتمال خطا نیز کاهش پیدا می‌کند.

جمع‌بندی | آزمون واقعی پزشکیان تازه آغاز شده است

مسعود پزشکیان با وعده تغییر در شیوه حکمرانی، استفاده از همه ظرفیت‌ها و عبور از انحصارهای سیاسی وارد پاستور شد. جمله معروف او ــ «هر کسی می‌تواند کمک کند، بسم‌الله» ــ هنوز هم در حافظه سیاسی جامعه باقی مانده است.

اما اکنون پرسش اصلی این است: آیا دولت چهاردهم توانسته این شعار را به واقعیت تبدیل کند؟

اگرچه هنوز برای قضاوت نهایی زود است، اما نشانه‌های موجود باعث شده بخشی از افکار عمومی و حتی حامیان دولت، نسبت به شکل‌گیری نوعی دایره محدود مدیریتی هشدار دهند.

شاید مهم‌ترین آزمون مسعود پزشکیان نه در سخنرانی‌ها، بلکه در تصمیم‌هایی باشد که نشان دهد آیا واقعاً درهای دولت به روی همه ظرفیت‌ها باز است یا «بسم‌الله» معروف او، تنها در سطح شعار باقی مانده است.

در سیاست، مردم معمولاً حرف‌ها را فراموش می‌کنند، اما تفاوت میان وعده و واقعیت را هرگز از یاد نمی‌برند.